Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł!

Wokół psychologicznego znaczenia barwy

19 listopada 2012

(…)kolor ma moc. Może pobudzić lub uśpić, podniecić lub uspokoić, ogrzać lub oziębić, podrażnić lub ukoić, rozbudzić w nas namiętność lub wznieść na duchowe wyżyny. Zrozumienie koloru otwiera nowy wymiar naszej świadomości.[1]

DSC_0133

Fot. A. Teliżyn

Część z nas może nie być świadomymi wpływu, jaki wywiera kolor na nasz sposób myślenia, odczuwania, a w konsekwencji postawy, motywy i zachowania. Fakt ten mogą konsekwentnie wykorzystywać agencje reklamowe, specjaliści od marketingu politycznego, menagerowie firm, zwracający uwagę na wystrój wnętrza, który sprzyjałby efektywnej pracy czy dobremu samopoczuciu klientów albo chociażby – co jest rzadziej spotykane- placówki zdrowia, wykorzystujące wiedzę z zakresu chromoterapii i wpływu kolorystyki otoczenia na proces zdrowienia. Być może jednak zdążyłeś  zauważyć, że konkretne uczucia i sytuacje kojarzą ci się z konkretnymi barwami. Co czujesz myśląc o różnych barwach? Czarny, niebieski, zielony, czerwony? Czy podobnie jak mnie, uspokaja cię wpatrywanie się w błękitną, falującą powierzchnie jeziora? Czy kobieta o naturalnie czerwonych ustach wydaje ci się atrakcyjniejsza, aniżeli ta o bledszym kolorze ust? Być może zauważyłeś, że czujesz się bezpieczniej w pomieszczeniach o ciepłych, niezbyt intensywnych „słonecznych” kolorach.

Kolory i zjawiska barwne stanowią nieodłączną część naszego życia. Podobnie jak większość rzeczy, które nas otaczają barwy nabierają swojego znaczenia na styku biologii i kultury. Każdy człowiek jaki żyje na świecie musi egzystować w trzech światach – swojego dziedzictwa biologicznego, schematów, które uzyskuje w spadku po kulturze w jakiej żyje i swoich indywidualnych doświadczeń. Indywidualne doświadczenia, muszą potwierdzać jednak większość schematów kulturowych. Kultura po prostu nas otacza, przez co mając potwierdzenia ze wszystkich dostępnych źródeł, czyli doświadczenia wewnętrznego, schematów kulturowych oraz logiki, uznajemy rzeczy za oczywiste. Co jednak było pierwsze ? Czy kultura jest odbiciem biologii, która następnie tworzy większość doświadczenia indywidualnego ? Oto kilka faktów.

W sensie fizycznym barwa nie jest niczym innym jak wrażeniem, które odbiera nasz mózg, gdy do oka dobiega  fala o pewnej długości (spektrum światła widzialnego dla człowieka mieści się pomiędzy 380-780 nm). Padając na powierzchnię promienie są w różnym stopniu odbijane lub pochłaniane, co decyduje o powstałym zjawisku barwnym. Światło słoneczne to w rzeczywistości olbrzymia liczba cząstek drgających z różną częstotliwością. Wydaje się to mieć swoje konsekwencje w sposobie w jakim odbieramy barwy. Zdaniem brytyjskiego badacza Theo Gimbela to dlatego kolor czerwony zwykle działa na nas pobudzająco, dając wrażenie ciepła, gdyż częstotliwość drgań jest mniejsza, a barwa wydaje się „gęstsza”, w przeciwieństwie do koloru niebieskiego, który działa nań uspokajająco (fala drga z większą częstotliwością).

Związek pomiędzy percepcją barw, a stanami afektywnymi i sposobem zachowania jest dostrzegany od tysięcy lat. Naukowe poznanie było dalekie ludom pierwotnym i ludziom żyjącym w starożytności czy średniowieczu, którzy jednak polegali na własnej intuicji i refleksji, wykorzystując barwę jako nośnik stanów emocjonalnych, symboli, wartości, przejawiający się głównie w sferze sztuki, architektury i wyglądu. Byli skłonni przypisywać kolorom magiczną moc, co znajduje jeszcze odzwierciedlenie w niektórych religiach Wschodu czy psychoastrologii. Dzisiaj magię zastępujemy hipotezami naukowymi na gruncie neuropsychologii i psychofizjologii.

Jedną z nich przedstawia John Otto. Zauważa, że część promieni świetlnych docierających do oka pada na specjalną warstwę komórek siatkówki, które potem „przetłumaczone” na impulsy elektryczne są przesyłane do mózgu, w tym część z nich trafia do podwzgórza- tworu wielkości piłeczki golfowej znajdującego się pod korą. W podwzgórzu mieszczą się ośrodki reakcji emocjonalnych i seksualnych. Ta część mózgu odpowiada za regulację podstawowych procesów zapewniających homeostazę, kieruje czynnością Autonomicznego Układu Nerwowego pozostając w ścisłym związku z przysadką mózgową – „dyrygentem orkiestry hormonalnej”. Hormony zaś w dużej mierze oddziałują na nasze reakcje.

DSC_4656

Fot. A. Latosińska

Zatem oddziaływanie barw  na sferę emocjonalną człowieka jest pierwotne. Odbiór zjawisk barwnych niejako stoi „przed” poznaniem intelektualnym. Dlatego wydaje się uzasadnione twierdzenie, iż sztuka nie  tylko stanowi przekaz treści intelektualnych artysty (ze względu na formę i użyte środki przekazu) i informuje o trendach kulturowych, ale także, to co nas najbardziej interesuje z psychologicznego punktu widzenia, może stanowić informację na temat życia wewnętrznego artysty, jego emocjonalności i konfliktach, o ile pozwolimy mu swobodnie tworzyć.          Z drugiej zaś strony określone dzieło może wywierać odmienne wrażenie na różnych odbiorcach, w zależności nie tylko od naszej tradycji kulturowej, ale także w zależności od naszych indywidualnych doświadczeń i osobowości.

Wiele testów tzw „projekcyjnych”, wykorzystywanych do diagnozy osobowości i emocjonalności opiera się na założeniu, iż istnieje  związek pomiędzy preferencją barw, a życiem wewnętrznym jednostki. Część badaczy (np. Zygmunt Piotrowski)  wykazuje przekonanie, że osoby reagujące intensywniej na barwę, aniżeli np. formę dzieła są bardziej wrażliwe na informacje płynące ze świata zewnętrznego (w tym społecznego) niż wewnętrznego, są bardziej uczuciowo otwarte na otoczenie.

Niektórzy psychologowie (np. Dariusz Tarczyński zajmujący się tzw. „nieinwazyjną analizą osobowości”), próbują analizować osobowość człowieka pod kątem stylu ubierania, zwracając uwagę między innymi na kolorystykę. Wnioski dotyczące barw zależą także od poziomu, na którym został użyty dany kolor (nasza interpretacja będzie się różnić w zależności od tego czy dana osoba założyła na siebie czerwone spodnie, bluzkę czy czapkę). Jednak posługując się tego typu analizami, musimy pamiętać, aby zawsze zwracać baczna uwagę na kontekst w jakim odbywa się interpretacja. Czasem to samo zachowanie może oznaczać coś innego w zależności od tego z kim mamy do czynienia. Wprawne posługiwanie się tego typu narzędziami wymaga od psychologa wielkiego doświadczenia, wprawy oraz wyczucia.

Czas by przyjrzeć się bliżej poszczególnym barwom:

Kolor czerwony zawsze powiązany był z agresją, niebezpieczeństwem, seksualnością i dominacją. W świecie zwierząt czerwonego koloru jest krew, która związana jest z polowaniem, czerwone są również usta i narządy płciowe samic znajdujących się w czasie rui.  Nie jest więc zapewne kwestią przypadku, iż światła w nocnych klubach, oferujących usługi seksualne mają kolor czerwony. Jak wskazują badania prowadzone na gruncie psychologii behawioralnej, wystawienie człowieka na działanie światła czerwonego powoduje u niego wzrost ciśnienia krwi oraz przyspieszenie oddychania  Zwiększony przepływ krwi, związany z wysiłkiem oraz walką znajduje swoje odzwierciedlenie u człowieka w chwili, gdy zmieniają się kolory jego twarzy. Korzystając z tego samego mechanizmu kobiety i mężczyźni, gdy chcą prowokować seksualnie partnerów lub zaznaczać swoją dominację, ubierają się w czerwone stroje. Wierzchnie okrycia królów czy rektorów wyższych uczelni, były zawsze w takim właśnie kolorze. Z tego też powodu znaki zakazu lub światła „stop” są koloru czerwonego. Kolor czerwony wiąże się także z energią i  witalnością- przez co zalicza się go do grupy kolorów preferowanych przez dzieci.

Dla odmiany wystawienie człowieka na działanie koloru niebieskiego powoduje uspokojenie, relaks, obniżenie ciśnienia krwi oraz reakcji lękowych. W sytuacjach naturalnych kojarzy nam się on z wodą oraz niebem, spokojem i bezpieczeństwem. Dlatego też jest on wykorzystywany przez nauczycieli, a także przez wiele służb mundurowych takich jak policja, którym zależy na zaufaniu społecznym. W niektórych sklepach, wykorzystuje się niebieskie oświetlenie, po to, aby klienci zachowywali się spokojniej i byli w lepszym nastroju do robienia zakupów.  Przykładowo,  w jednej z miejskich dzielnic w Wielkiej Brytanii cieszących się „ złą sławą”, zanotowano drastyczny spadek zachowań przestępczych odkąd na ulicach zamontowano niebieskie jarzeniówki. Theo Gimbal uznał wpływ kolorów także na stan fizyczny organizmu. Okazuje się, że niebieski zakres widma (turkus, fiolet, błękit) sprzyja leczeniu astmy i napięcia psychicznego. Niebieski jest to również jeden z najpopularniejszych kolorów wybieranych do sypialni, pozwalający się zrelaksować i spokojnie zasnąć, zaś w starożytnym Egipcie był wykorzystywany łącznie z odcieniami zieleni  w wystroju świątyń. Niebieski barwnik symbolizował bowiem boskość, kontemplację, prawdę i integralność. Aniołowie mieli malowane aureole w odcieniu błękitu.

Zielony jest kolorem równowagi i stabilizacji, harmonii i dojrzałości psychicznej. Kojarzony z naturą, wsią, odpoczynkiem, witalnością oraz przyzwoleniem. Mówi się o tym, że można „dawać komuś zielone światło”, a każdy z nas zna uczucie, gdy soczysta zieleń budzi się do życia wiosną, po długim okresie zimowego uśpienia. Kolor zielony również sprzyja uspokojeniu i obniżeniu ciśnienia. Dlatego też spacery po lesie mogą okazać się pomocnym środkiem sprzyjającym utrzymaniu zdrowia psychicznego. Dodatnie kursy walut czy akcji przedstawiane są na zielono, natomiast spadki na czerwono. Te dwa kolory stoją często w opozycji do siebie, aktywacja i relaks.

Barwa pomarańczowa  stwarza złudzenie przyjemności i ciepła. Wprawia nas w dobry nastrój i pobudza. Nie będzie nas zatem dziwić fakt, że większość restauracji i barów  urządzona jest właśnie w takiej kolorystyce.

Dyrektor Instytutu Badań Biospołecznych w Tacomie- Alexander Schauss stwierdził eksperymentalnie, iż pewna odmiana różu  redukuje zachowania agresywne, wrogie i lękowe. Kolor ten wykorzystywany jest także w geriatrii, terapii młodzieżowej  i rodzinnej, więziennictwie i biznesie.

Kolor czarny, to zaprzeczenie koloru. Pustka, która pochłania wszystko, co do niej wpada. Kolor czarny w przyrodzie występuje w nocy lub w miejscach, gdzie nie dociera słońce. Noc jest okresem, kiedy człowiek nie będąc przystosowanym do funkcjonowania odpoczywa w bezpiecznym miejscu, aby uniknąć niebezpieczeństwa i zranienia, a gdy nie możemy korzystać z naszego zmysłu wzroku czujemy się bardzo niepewnie i niekomfortowo. Czerń to tajemnica, niebezpieczeństwo. W ciemności umysł pozbawiony możliwości odwołania się do tego co widzi zaczyna wytwarzać różne wizje, które niekiedy bywają przerażające. Nie bez powodu sceneria akcji większości horrorów dzieje się w nocy, a istoty fantastyczne takie jak np. wampiry, wilkołaki czy duchy są określane jej dziećmi. Skojarzenia z odpoczynkiem są dodatkowo związane  w naszej kulturze śmierci, tragedii i pogrzebów z kolorem czarnym. Informuje on innych ludzi o tym, iż człowiek ubrany w ten sposób potrzebuje spokoju oraz czasu na zebranie sił do dalszego życia. Podobnie jak czarny pochłania energie trafiające w jego zakres, podobnie taki człowiek koncentruje się na sobie.

Kolor żółty związany jest z oświeceniem, życiem, ciepłem, spontanicznością, rozwojem. To dzięki słońcu człowiek nie marznie, rośliny mogą rosnąć, a nasze oczy mogą widzieć. Bez niego nie istniałoby żadne życie. To żółte promienie słońca rozpraszają mrok nocy i wyrywają człowieka z przerażenia oraz objęć stworów czających się w mroku. W naszej kulturze i literaturze nie brak przykładów na to, iż żółty uważany jest za jeden z najbardziej uwielbianych kolorów. Bogowie słońca, byli czczeni w większości kultur starożytnych. W braminizmie żółty i złoty  kojarzony jest ze świętością, dlatego Budda przywdziewał tuniki w takich kolorach, by oddać cześć wyższej mądrości duchowej. Także w Biblii znajdziemy przykłady potwierdzające tę regułę jak to, iż Chrystus zmartwychwstał razem z pierwszymi promieniami słońca, dając ludziom nową nadzieję.

 

 Michalina Sołtys, Adam Kinasz

1. Stanisław Popek, Barwy i psychika: percepcja, ekspresja, projekcja,Lublin, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej 1999.

2. Dariusz Tarczyński, Zrozumieć człowieka z wyglądu,Białystok, Studio astropsychologii 2006.


[1] Dorothy Sun, Howard Sun, Kolory życia, tł. D. Rossowski, Warszawa 1996,  s. 14.

Michalina Sołtys

Studentka V roku psychologii UKW.
Pasje i zainteresowania: psychologia religii, psychologia kliniczna, turystyka górska, jazda na rolkach.

Tagi: , , ,